Aneta Gadomska - WODR Poznań
Email: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie obsługi JavaScript.
14 września 2018

Uprawa szparaga

W Polsce uprawia się głównie szparagi bielone, gdyż uwarunkowane jest to zapotrzebowaniem rynku krajowego i zagranicznego. Szparag jest dwupienną byliną, której część podziemna zwana karpą złożona jest z silnie skróconego pędu i zdrewniałego kłącza oraz mięsistych korzeni spichrzowych. Roślina zimuje w polu. Z dolnej części kłącza wyrastają korzenie spichrzowe i włókniste. Z pączków znajdujących się w górnej części karpy wyrastają co roku na wiosnę młode pędy stanowiące część jadalną szparaga nazywane wypustkami. Wypustki rosnące w ziemi bez dostępu światła są białe, a na świetle zabarwiają się od wierzchołka na kolor różowo-filetowy, następnie na kolor zielony. W  zależności od uprawy otrzymuje się szparagi bielone lub zielone.

Szparag jest warzywem cenionym ze względu na swoje walory smakowe. Wartość odżywcza jest jednak bardzo mała. Zawiera witaminę C, serię witamin z grupy B, kwas nikotynowy, karoten i sole mineralne.

Szparag posiada nieduże wymagania wodne, jednak długotrwała susza w okresie wiosennym przyczynia się do spadku plonu i pogorszenia jego jakości. Pod jego uprawę najlepsze są gleby piaszczysto-gliniaste. Dobre plony uzyskuje się na glebach klas IV-VI. Pole przed założeniem plantacji powinno być pozbawione chwastów trwałych. Perz i inne wieloletnie chwasty należy zwalczać Roundupem. Odczyn gleby powinien być zbliżony do obojętnego pH 6,0-7,0. Dobrym przedplonem są zboża i wczesne ziemniaki. Nie należy zakładać szparagarni na polu, gdzie rosły już szparagi, a także po wieloletnich roślinach motylkowych. Przed założeniem plantacji zaleca się nawożenie obornikiem lub kompostem w dawce 40-80 t/ha. Przygotowanie gleby pod plantację szparaga polega na wykonaniu głębokiej orki przedzimowej z pogłębiaczem oraz na włókowaniu, kultywatorowaniu i bronowaniu pola w okresie wiosennym. Zakładanie szparagarni powinno odbywać się w kwietniu.

Szparagi rozmnaża się niemal wyłącznie z nasion. Do tego celu używa się rocznych karp, przygotowanych na rozsadniku. Nasiona szparaga sieje się w okresie marzec-kwiecień na głębokości około 3 cm przy zachowaniu odległości 40-45 cm między rzędami, natomiast w rzędzie punktowo co 4-5 cm. Przy wysiewie 1 kg nasion uzyskuje się ilość rozsady potrzebną do obsadzenia 1 ha plantacji. Karpy pozostawia się na zimę na polu i wykopuje się wczesną wiosną. Po wykopaniu należy je przesortować i jak najszybciej posadzić na plantacji. Po rozłożeniu karp przysypuje się je 5-10 cm warstwą ziemi i dobrze uciska.

Dawki nawozów mineralnych ustala się w oparciu o analizę chemiczną warstwy ornej gleby i podglebia do głębokości 60 cm. Zaleca się następujące dawki 100-150 kg/ha P2O5 i 150-250 kg/ha K2O. Nawozy potasowe zaleca się stosować w postaci soli potasowych, a nie siarczanu potasu. Azot w ilości 150 kg/ha wysiewa się w całości pogłównie w trzech dawkach: na początku czerwca 20 kg/ha, w lipcu 35 kg/ha, a w połowie sierpnia 50 kg/ha. Pierwsze dwie dawki stosuje się tylko w bruzdy, trzecią na całej powierzchni plantacji.

Po upływie 3-4 tygodni po założeniu plantacji należy przeprowadzić dosadzanie karp w miejscach, gdzie rośliny się nie przyjęły. Zabieg ten wykonuje się w maju, po ukazaniu się pędów. Wały usypuje się w kwietniu, jeszcze zanim wierzchołki wypustek dorosną do powierzchni gleby. Sypanie wałów wykonuje się pługiem talerzowym wyrównując równocześnie ich powierzchnię. Wały w przekroju powinny mieć kształt trapezu. W pierwszym roku plonowania plantacji ich szerokość powinna wynosić 40 cm, a wysokość 20 cm. Świeżo usypane wały można dodatkowo przykryć przeźroczystą folią polietylenową, którą pozostawia się przez 3-4 tygodnie lub do końca zbiorów. Większa o 3-4oC temperatura gleby pod folią powoduje przyspieszone plonowanie o 6-10 dni i zwiększa plon. Po zakończeniu zbiorów wały należy rozorać.

Na nowo założonej plantacji chwasty można zwalczać mechanicznie (w międzyrzędziach) i ręcznie (w rzędach). Podczas zabiegu spulchniania gleby w międzyrzędziach zasypuje się stopniowo bruzdy, w których posadzone zostały karpy szparaga, niszcząc też przy tym kiełkujące chwasty. Nie jest to jednak wystarczające i dlatego w rzędach należy stosować odchwaszczanie ręczne – bardziej pracochłonne, ale skuteczniejsze. Do odchwaszczania należy użyć herbicydów takich jak Afalon i Sencor. Na plonującej szparagarni chwasty zwalcza się chemicznie dwukrotnie w ciągu roku. Herbicydy można stosować na usypane wały nie później jak tydzień przed ukazaniem się wypustek i po ich zaoraniu. Późną jesienią należy wycinać pędy porażone przez choroby i szkodniki, a następnie bezwzględnie spalić. Zdrowe pędy pozostawia się na zimę, gdyż zatrzymując śnieg chronią karpy przed mrozem. Wiosną pędy tnie się broną talerzową i miesza z glebą. Jeżeli pH gleby spadnie poniżej 6,0, należy wówczas jesienią po ścięciu pędów zwapnować glebę. Do tego celu można użyć wapno magnezowe w ilości 1,2-1,5 t/ha. Odczyn gleby należy badać co 2-3 lata. Nawadnianie należy przeprowadzić w okresie od zakończenia zbiorów do połowy sierpnia. Nie zaleca się nawadniania plantacji w czasie zbiorów, gdyż może to spowodować obniżenie plonu wypustek.

Do zwalczania chorób i szkodników należy używać zrejestrowanych preparatów, zgodnie z obowiązującymi zaleceniami ochrony roślin oraz instrukcją obsługi znajdującą się na opakowaniu. Najczęściej występujące choroby w uprawie szparagów to zgnilizna podstawy łodyg i korzenia, wywołana przez grzyby zimujące w glebie. Porażone rośliny więdną i zamierają. Wnętrze łodygi robi się ciemne, a korzenie zgniłe. Kolejna choroba to rdza szparagowa wywołana przez grzyby. Zarodniki rdzy przenoszone są przez wiatr. Początkowo na pędach występują żółte plamy, a później ciemnobrunatne. Porażone pędy słabo rosą, wcześnie żółkną i zamierają. Największe straty choroba wyrządza w lata suche i ciepłe. Aby zapobiegać należy usuwać i palić porażone części roślin. Trzep szparagówka (muchówka) to szkodnik, którego samice składają jaja pod główką młodych pędów. Wylęgają się z nich białe larwy długości 8-10 mm. Wgryzają się do wnętrza pędów i drążą tunele w dół. Pędy ulegają zniekształceniu, żółkną i zamierają. Porażone pędy z larwami należy wycinać nisko i palić oraz zastosować odpowiedni oprysk. Poskrzypka szparagowa – larwy tych szkodników objadają gałązki i uszkadzają wierzchołki pędów. Uszkodzone rośliny żółkną i zasychają. Po zauważeniu szkodników należy przystąpić do oprysków. Dla plantacji szparagów mszyce stanowią mniejsze zagrożenie od wcześniej opisanych szkodników. Gdy pojawia się większy nalot owadów, należy przystąpić do zwalczania chemicznego.

Zbiór wypustek szparaga rozpoczyna się na przełomie maja i czerwca i nie powinien trwać dłużej niż 3 tygodnie. Rano wypustki muszą być zebrane w miarę szybko. Opóźnienie zbioru wyrosłych ponad wał wypustek spowoduje ich przebarwienie pod wpływem światła. W czasie zbioru wycina się wypustki wyrosłe, co można poznać po pęknięciach ziemi. Wypustki należy odsłonić, odgarniając ziemię ręką, a następnie wycinać 3-4 cm nad karpą za pomocą ostrego noża, tzw. wycinaka. Po wycięciu wypustki zasypuje się otwór odgarniętą wcześniej ziemią i wygładza wał. Zbiór wypustek zielonych jest znacznie mniej pracochłonny. Wycina się je 1-2 cm nad powierzchnią ziemi w chwili, gdy mają 15-20 cm wysokości. Zbiór przeprowadza się raz dziennie w godzinach przedpołudniowych, a przy chłodnej pogodzie co 2-3 dni.

Z jednego hektara plantacji uzyskuje się 3-6 t wypustek (60-80 kg dziennie). Plon jest największy w 4-7 roku od rozpoczęcia zbiorów. Jeżeli udział wypustek spadnie poniżej 50%, należy plantację zlikwidować. Po zbiorze wypustki należy przenieść w chłodne i zacienione miejsce, umyć i posortować. Związać w pęczki lub zapakować luzem i szybko przesłać do odbiorcy. Wypustek zielonych nie myje się, gdyż szybko więdną i należy umieszczać je w woreczkach foliowych.

27 października 2017

Uprawa brokułów

Brokuł należy do rodziny warzyw kapustnych. Jest blisko spokrewniony z kalafiorem. W Polsce brokuł uprawia się od początku lat osiemdziesiątych. Nadal jednak pozostaje niedoceniony i mało rozpowszechniony w uprawie, mimo że warunki klimatyczne Polski są korzystne do uprawy tej rośliny. Wartość odżywcza i biologiczna brokuła jest wysoka. Zawiera on wiele witamin (C, A, B i PP) oraz soli mineralnych, zwłaszcza wapnia, potasu, fosforu i żelaza. Należy do warzyw najbogatszych pod względem zawartości witaminy C. Zawiera też przeciwutleniacze i związki siarkowe o działaniu przeciwrakowym, zmniejsza poziom cholesterolu, ma działanie przeciwwirusowe, a także dzięki zawartości chromu jest pomocny w leczeniu cukrzycy. Częścią użytkową brokuła jest kwiatostan wierzchołkowy zwany różą.

Jest to warzywo klimatu umiarkowanego – łagodnego i wilgotnego, charakteryzującego się chłodnym latem i niezbyt chłodną i długą jesienią. Rozsada znosi spadki temperatury do -3°C, a rośliny wyrośnięte i róże nawet do -5°C. Jest bardziej tolerancyjny od kalafiora na działanie niskich i wysokich temperatur. Niska temperatura może spowodować przemarznięcie róż w okresie rozkwitania i gnicie. Natomiast wysoka temperatura powoduje szybkie rozluźnienie róż i rozwijanie kwiatów. Brokuł ma wysokie wymagania wodne, szczególnie w okresie wiązania i wzrostu róż. Ze względu na krótki okres wegetacyjny (50-90 dni) uprawiany jest jako przedplon lub poplon. Przy uprawie na plon główny może wystąpić konieczność nawodnienia, zwłaszcza podczas suszy, która osłabia wzrost roślin, zmniejsza ich jędrność i soczystość oraz powoduje drewnienie łodyg. Warzywo to wymaga gleb żyznych, próchniczych o wysokiej pojemności wodnej. Odczyn gleby powinien być zbliżony do obojętnego (pH 6,5-7,5). Nie może być uprawiany po innych warzywach kapustnych, rzepaku i gorczycy, częściej niż co cztery lata. Za bardzo dobry przedplon uważa się zboża, zwłaszcza pszenicę, jęczmień i pszenżyto.

Brokuł ma wysokie wymagania pokarmowe. Najlepiej uprawiać go w pierwszym roku po oborniku, zastosowanym w dawce 40-60 t/ha. W przypadku gleb kwaśnych konieczne jest wapnowanie – nie później niż jesienią roku poprzedzającego uprawę. Wykorzystując do tego celu wapno dolomitowe, wprowadza się do gleby niezbędny magnez. Nawożenie mineralne powinno obejmować przez cały okres wegetacji następujące dawki składników: azot 200-300 kg/ha, fosfor 80-100 kg/ha, potas 180-250 kg/ha. Z podanych dawek, przed sadzeniem brokułu należy zastosować całą dawkę fosforu i potasu oraz 1/3 ilości azotu. Brokuł jest rośliną wrażliwą na niedobór boru i molibdenu. Brak boru powoduje wodniste plamy na różach oraz powstawanie pustych przestrzeni w łodygach.

W warunkach naszego klimatu brokuł uprawiany jest wyłącznie z rozsady produkowanej pod osłonami lub na rozsadniku. W praktyce największe znaczenie ma uprawa na zbiór jesienny, gdyż istnieją wówczas najkorzystniejsze warunki do wzrostu i rozwoju brokuła. Rośliny tworzą dorodne, krępe róże. Plon z tej uprawy przeznacza się na świeży rynek oraz do przechowalnictwa i zamrażalnictwa. Możliwy jest również wysiew nasion bezpośrednio w pole, ale tylko przy spełnieniu odpowiednich warunków.

Wysiane nasiona przykrywa się 0,5 cm warstwą podłoża. Optymalna temperatura kiełkowania nasion wynosi 18-28°C. Przy temperaturze powyżej 30°C wschody nasion są osłabione. Po upływie około 10 dni od siewu nasion, gdy siewki zaczynają wytwarzać pierwszy właściwy liść, należy przystąpić do pikowania. Siewki pikuje się do doniczek, skrzynek lub gruntu szklarni w rozstawie 5x5 cm. Doniczkową rozsadę można umieścić pod zadaszonymi konstrukcjami bez ścian bocznych, zapewniającymi zaciemnienie i wietrzenie. Najczęściej rozsadę brokuła na zbiór jesienny produkuje się na rozsadniku. Na rozsadniku należy wybrać stanowisko o średniozwięzłej, próchnicznej glebie o odczynie zbliżonym do obojętnego (pH 6,5-7,0). Zaprawione nasiona sieje się w rzędy co 15-20 cm, odległe w rzędach około 1 cm i głębokości siewu 1,5 cm. Do wyprodukowania rozsady potrzebnej na obsadzenie 1 ha należy wysiać około 600 g nasion na rozsadniku o powierzchni 200-300 m² (1,5-2 g nasion na 1 m²). Rozsadnik należy systematycznie odchwaszczać i nawadniać. Okres produkcji rozsady – zarówno pod osłonami, jak i na rozsadniku – trwa około czterech tygodni. Brokuł wymaga gleb staranie przygotowanych, orka powinna być głęboka. Gdy rozsada ma trzy tygodnie, należy ją podlać roztworem molibdenu z dodatkiem saletry amonowej i mocznika. Kolejnym zabiegiem jakiemu tuż przed sadzeniem poddaje się rozsadę jest zabezpieczenie przed śmietką kapuścianą i kiłą kapusty oraz obfite podlanie wodą, które umożliwi przeniesienie rozsady z możliwie dużą bryłą korzeniową i zapewni lepsze przyjmowanie się roślin. W przypadku produkcji rozsady pod osłonami, należy ją przed sadzeniem na miejsce stałe poddać procesowi hartowania. Zabieg ten przygotowuje rośliny do nowych, gorszych warunków uprawy, przez co ograniczone zostaje ich wypadanie. Prawidłowo wykształcona rozsada przeznaczona do sadzenia powinna mieć od 4 do 6 liści.

Jednym z podstawowych czynników agrotechnicznych warunkujących wielkość i jakość róż jest gęstość sadzenia. Brokuł sadzi się w rozstawie 62,5-67 x 35-40 cm przy mechanicznej pielęgnacji plantacji lub 60 x 40-45 cm przy ręcznej pielęgnacji, w zagęszczeniu 30-40 tysięcy roślin na 1 ha. Im większa rozsada, tym większa jest średnica róży głównej. Z tego względu należy dobrać gęstość sadzenia w zależności od odmiany i przeznaczenia plonu. Po upływie 7-10 dni od sadzenia rozsady należy ocenić stan przyjęcia się roślin i uzupełnić ewentualne wypady. Ważnym zabiegiem jest mechaniczne lub ręczne spulchnianie wierzchniej warstwy gleby, połączone z niszczeniem chwastów. Ochronę roślin zaczyna się jeszcze przed wysianiem nasion. Glebę w inspekcie i na rozsadniku należy odkażać tydzień przed siewem. W celu zabezpieczenia kiełkujących nasion i młodych siewek przed kompleksem chorób, powinno się wysiać nasiona zaprawiane.

Do zbioru róż brokuła przystępuje się, gdy są one w pełni wykształcone, jędrne, zwarte, a pąki kwiatowe są całkowicie zamknięte. Róże przeznaczone do spożycia powinny być czyste, zdrowe, świeże, nie uszkodzone mechanicznie. Średnica róż mierzona po łuku powinna wynosić minimum 4 cm. Maksymalna długość łodyg do bezpośredniego spożycia powinna wynosić 20 cm, a do mrożenia 12 cm. Zbiór rozpoczyna się po 40-70 dniach od posadzenia rozsady. Czynność ta powinna być wykonywana w godzinach rannych, kiedy rośliny są jędrne i wychłodzone po nocy. Najdłużej dzień po zbiorze, schłodzone róże przeznaczone do zamrażania należy poddać zabiegowi blanszowania. Przez 3-4 minuty zanurza się je w gorącej wodzie o temperaturze 98°C z dodatkiem soli kuchennej, aby zachować ich wysoką wartość odżywczą i smakową. Po wyjęciu z wody róże natychmiast się schładza i zmraża. Plon róż brokuła kształtuje się zależnie od odmiany, warunków agrotechnicznych i meteorologicznych na poziomie 10-20 ton z hektara.

Mięta pieprzowa powstała w wyniku skrzyżowania trzech dziko rosnących gatunków mięty. Liście wszystkich gatunków mięty mają takie same właściwości i podobne zastosowanie. Różnią się natomiast składem chemicznym. Mięta pieprzowa to leczniczy dar natury. Jest byliną o silnie rozgałęzionych łodygach, wyrastającą do 90 cm wysokości. Ma czterokanciaste purpurowe lub fioletowo-białawe łodygi. Liście są podłużne, nierówno, ostro piłkowane. Różowe lub lila kwiaty są zebrane w kłosokształtne kwiatostany złożone z nibyokółków. Owocem jest rozłupnia. Ten gatunek mięty wydziela lekko pieprzowy zapach, któremu zawdzięcza swoją nazwę. Liście zbiera się w pierwszym, a ziele w drugim roku wegetacji. Zbiór ziela rozpoczyna się na początku kwitnienia.

Liście mięty pieprzowej używa się w postaci naparów. Z ziela otrzymuje się olejek eteryczny poprzez destylację z parą wodną. Liście lub olejki są składnikami różnych preparatów. Mięta pieprzowa zawiera olejek eteryczny do 3%. Z kilograma suszonego ziela otrzymuje się 10-30 ml olejku eterycznego. Zawartość poszczególnych składników zależy od czynników atmosferycznych w danym sezonie i od okresu, w którym odbywa się zbiór. Olejek zawiera głównie mentol. Jest to krystaliczny składnik, który stosuje się w farmacji i w przemyśle spożywczym, na przykład w gumach do żucia.

Dzięki zawartości olejku eterycznego i flawonoidów mięta pieprzowa wykazuje właściwości rozkurczające, żółciotwórcze i żółciopędne. Olejek ma właściwości odświeżające, orzeźwiające, antyseptyczne i przeciwbólowe. Mięta pieprzowa jest zalecana doustnie, aby złagodzić objawy zaburzeń trawienia takie jak wzdęcia, złe trawienie, odbijanie się, utrudnione wydawanie gazów, zaburzenia czynności pęcherzyka żółciowego. Zewnętrznie zaleca się ją jako środek łagodzący swędzenia i podrażnienia skóry. Olejek stosuje się w postaci inhalacji w nieżytach górnych dróg oddechowych, np. w przypadku kataru, a także do płukania jamy ustnej w stanach zapalnych. Stosowanie świeżych, jak i suszonych liści mięty nie pociąga za sobą żadnych skutków ubocznych. Nie należy natomiast stosować olejku eterycznego doustnie bez porozumienia z lekarzem. Nie powinno się również podawać go małym dzieciom, gdyż istnieje niebezpieczeństwo wywołania skurczu krtaniowego.

Miętę pieprzową można stosować doustnie i zewnętrznie. Przy stosowaniu doustnym sporządza się napar. Łyżeczkę suszonych liści zalewa się 150 ml wrzątku i pozostawia pod przykryciem na 10-15 minut. Gotowy napar można pić po każdym posiłku, najlepiej po jednej filiżance. Działa on bardzo dobrze na układ trawienny. Zewnętrzne stosowanie polega na robieniu inhalacji lub płukanki. Wówczas garść suszonych liści mięty pieprzowej wrzuca się do wrzątku lub kilka kropli olejku wlewa do wrzącej wody. Roztwór można wdychać w postaci inhalacji, używać do płukania lub przemywać nim miejsca w przypadku stanów zapalnych. Można też w sytuacji podrażnienia skóry stosować olejek eteryczny po rozcieńczeniu w proporcji 1:20 w oleju roślinnym.

Obecnie na targowiskowych straganach możemy kupić świeże, pachnące, różnego rodzaju owoce i warzywa. Wśród nich szczególną uwagę zwracają w tym sezonie pięknie wybarwione i dorodne pomidory.

Pomidory to warzywa aromatyczne i soczyste, nadające się do sałatek i na zimowe przetwory, zachowujące swój niepowtarzalny smak. Dotarły do nas dzięki królowej Bonie i do dziś są jednym z ulubionych warzyw Polaków.

Pomidory można spożywać zarówno w postaci surowej, w sałatkach, jak również w postaci duszonej, w potrawkach, jako sos, dodatek do pizzy, zapiekanek, a także w postaci soku, pasty czy ketchupu. Warzywo doskonale przechowuje się również jako pasteryzowane, suszone w zalewie, a nawet mrożone. Najwięcej wartości mają te bardzo czerwone, z upraw polowych.

Najcenniejszy w pomidorach jest likopen – barwnik, dzięki któremu pomidory zawdzięczają czerwony kolor. Jest to najsilniejszy antyutleniacz z całej grupy pochodnych karotenu. Nasz organizm sam nie wytwarza likopenu, trzeba go więc dostarczać z zewnątrz. Dieta bogata w likopen zapobiega zawałom serca i rozwojowi miażdżycy oraz zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy. Likopen najskuteczniej przeciwdziała nowotworowi prostaty. Panowie regularnie jedzący pomidory są o jedną trzecią mniej narażeni na rozwój tej choroby. Ale żeby likopen mógł skutecznie pełnić funkcję ochronną, należy dostarczać go organizmowi w odpowiednich ilościach. Codziennie powinniśmy zjeść jednego pomidora lub talerz zupy pomidorowej. W ten sam sposób podziałają również dwie łyżki keczupu albo szklanka soku pomidorowego. Dieta bogata w pomidory nie jest jednak wskazana dla osób chorych na reumatoidalne zapalenie stawów i dnę moczanową. Muszą też na nie uważać osoby cierpiące z powodu zgagi. Jeśli mamy wrażliwy przewód pokarmowy, powinniśmy obierać pomidory ze skórki (najłatwiej schodzi po wcześniejszym sparzeniu). Pomidory mogą uczulać. Powinny unikać ich matki karmiące, a do diety dzieci muszą być wprowadzane stopniowo – zmniejszy to ryzyko pojawienia się alergii. Pomidory to jedne z niewielu warzyw, które po przetworzeniu wykazują większe właściwości zdrowotne niż w stanie surowym, gdyż cenny likopen magazynuje się w znacznie większych ilościach w przetworach pomidorowych typu koncentraty czy soki.

Pomidory zawierają również sporo cennych witamin. Dzięki dużej zawartości witaminy C wzmacniają odporność i przyspieszają gojenie się ran. Dzienne zapotrzebowanie dorosłego człowieka na tę witaminę zaspokoi sałatka z dwóch dorodnych pomidorów, które posiadają także sporo dobrej dla skóry i oczu witaminy E zapobiegającej przedwczesnemu starzeniu się. Zatem polecane są tym, którzy dbają o swoją sylwetkę. W pomidorach zawarte są również witaminy z grupy B, które działają korzystnie na układ nerwowy, w tym witamina PP (wpływa na metabolizm cukru i cholesterolu we krwi), a także witamina K (ma właściwości przeciwkrzepliwe). Pomidory to również bogate źródło witaminy A, która działa korzystnie na wzrok i dlatego powinny je spożywać osoby pracujące przy komputerze. Pomidory zawierają także mikro- i makroelementy: wapń, magnez, żelazo i przede wszystkim potas, który dzięki swojemu moczopędnemu działaniu obniża ciśnienie krwi.

Pomidory to warzywa niskokaloryczne, doskonale nadają się więc do kuracji odchudzającej. Ich wartość kaloryczna to zaledwie 16-18 kcal/100 g w stanie surowym. Ponadto mają aż 95% wody, dlatego można ich jeść dużo bez ryzyka przybierania na wadze. W swoim składzie zawierają niewiele węglowodanów, za to mają dużo błonnika, który nie tylko oczyszcza organizm, ale też przyśpiesza metabolizm. Warzywo to sprawdza się również w diecie kobiet ciężarnych i osób zestresowanych, ponieważ zawiera kwas foliowy posiadający właściwości uspokajające.

W sezonie letnim trudno sobie wyobrazić codzienne menu bez pomidorów, ponieważ lubimy ich aromatyczny smak i spożywamy je w wielu postaciach. W sprzedaży możemy spotkać pomidory okrągłe, podłużne, które są najlepsze na sosy, zupy i przeciery, gdyż mają mniej pestek i wody, są mięsiste i zwarte. Najlepsze do sałatek, ze względu na to, że mają więcej miąższu, ale i grubszą skórkę, są pomidory żebrowane. Obecnie cenione są również pomidorki koktajlowe i gałązkowe, które najlepsze są do kanapek oraz jako dekoracja do potraw.

Najważniejszą cechą pomidorów jest jednak to, aby były intensywnie czerwone, a nie różowe. Wybierać trzeba pomidory z szypułką, bo to świadczy o tym że są świeże. Najlepiej kupować pomidory gruntowe, z tego względu, że są zdrowsze i smaczniejsze od szklarniowych, bo dojrzewają w słońcu i używa się do ich produkcji mniej środków chemicznych.

Wielu z nas nie wyobraża sobie jeść pomidory bez soli, lecz sól, a właściwie jej składnik sód sprawia, że potas ma mniejszą siłę oddziaływania. Dlatego należy ograniczać solenie pomidorów. Kupując przetwory pomidorowe należy zwracać uwagę na ich skład, a w szczególności na to, ile w swoim składzie zawierają pomidorów.

Pomidory możemy także łączyć z innymi warzywami czy nawet owocami. A oto kilka sposobów na szybkie sałatki z użyciem pomidorów, które możemy wprowadzić do naszego codziennego jadłospisu.

Sałatka mieszana

Pomidory umyć i obrać ze skórki. Następnie pokroić na plasterki. Rzodkiewki umyć, usunąć zielone części i pokroić na plasterki. Sałatkę poszarpać na kawałki. Dodać drobno posiekany szczypiorek. Polać sosem zrobionym z soku z cytryny, oliwy z oliwek, soli i pieprzu.

Sałatka pomidorowo-brokułowa

Brokuł podzielić na różyczki i obgotować w lekko osolonej wodzie. Pomidory, najlepiej koktajlowe, pokroić na połówki i dodać do brokułów. Polać to przygotowanym sosem wykonanym z majonezu połączonego z musztardą (na 2 łyżki majonezu dajemy łyżeczkę musztardy). Sałatkę posypać posiekanym szczypiorkiem.

Sałatka z jajkiem

Sałatę lodową umyć, osuszyć i pokroić w cieniutkie paseczki. Jajka (4 szt.) ugotować na twardo, ostudzić i pokroić w dużą kostkę. Paprykę czerwoną pokroić w kostkę, a pomidory (2-3 szt.) obrać ze skórki i posiekać. Ogórka zielonego obrać i usunąć z niego pestki, następnie zetrzeć na tarce o dużych oczkach. Puszkę kukurydzy odsączyć z zalewy i dodać do reszty składników. Wszystko delikatnie wymieszać, posolić i doprawić pieprzem do smaku. Na koniec dodać łyżkę majonezu i kila łyżek kwaśnej śmietany. Ponownie wymieszać. Sałatka najlepiej smakuje, gdy jest wychłodzona.

Warzywa i owoce pełnią bardzo ważną rolę w żywieniu człowieka. Spożywanie odpowiedniej ilości warzyw i owoców ma działanie ochronne, przeciwdziała rozwojowi różnych chorób (nowotworów, chorób układu pokarmowego i krążenia), a także wspomaga leczenie np. nadwagi i otyłości, zwalnia procesy starzenia się, korzystnie wpływa na wygląd sylwetki, cery i włosów, poprawia samopoczucie. Istnieje powszechna opinia, że należy spożywać jak najwięcej warzyw i owoców. Zaleca się 4 porcje warzyw i 3 porcje owoców w ciągu dnia, które powinny być obecne w każdym posiłku. Warzywa składają się głównie z wody – 95‑98%, zawartość białka waha się w granicach 1‑3,5%, a węglowodanów 3‑6,5%. Większość warzyw dostarcza organizmowi witaminy K i B3 oraz kwas foliowy.

Spośród składników mineralnych należy podkreślić żelazo, które zawierają warzywa liściaste (m.in.: szpinak, seler, nać pietruszki), brokuły i jarmuż, wapń – warzywa kapustne, magnez – słodka kukurydza, zielony groszek, fasolka szparagowa, brukselka, seler, szpinak oraz potas, który zawarty jest w selerze i pomidorach. Natomiast spośród witamin należy wyróżnić: witaminę C, którą zawiera kapusta, papryka, chrzan, nać pietruszki i szpinak; beta-karoten, który występuje w jarmużu, marchwi, warzywach liściastych, dyni, kabaczkach i brokułach oraz witaminę E występującą w sałacie i zielonym groszku.

Należy pamiętać, że witaminy są niezbędne do życia i codziennego funkcjonowania. I tak np.:

Witamina C – oprócz tego, że jest przeciwutleniaczem i hamuje rozwój nowotworów, także bierze udział w syntezie ważnych fizjologicznie czynnych związków w organizmie, przyspiesza gojenie się ran, uczestniczy w zobojętnianiu leków i trucizn, jest niezbędna do syntezy kolagenu, który jest składnikiem skóry nadającym jej elastyczność i młody wygląd.

Witamina E – zaliczana do antyoksydantów wspólnie z witaminą C i beta-karotenem chroni ustrój przed szkodliwym działaniem wolnych rodników, zapobiega uszkodzeniom naczyń krwionośnych oraz zwiększa odporność krwinek czerwonych na hemolizę. Uczestniczy w funkcjach rozrodczych organizmu i reguluje procesy przemiany materii w mięśniach.

Witamina K – jest niezbędna w procesie krzepnięcia krwi i bierze udział w formowaniu tkanki kostnej. Ma właściwości antybakteryjne i przeciwgrzybiczne, przeciwbólowe i przeciwzapalne.

Witamina B1 – bierze udział w przemianach węglowodanów w organizmie.

Witamina B2 – przeciwdziała powstawaniu zaćmy i reguluje procesy przemiany materii. Warunkuje prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i systemu odpornościowego organizmu.

Witamina B6 – reguluje procesy przemiany materii, wpływa na syntezę ciał odpornościowych, hemoglobiny oraz niektórych hormonów.

Witamina A – powstaje w organizmie z beta-karotenu, warunkuje prawidłowy wzrost organizmu oraz proces widzenia.

Owoce składają się głównie z wody 80-90% i węglowodanów 3-18%. Nie zawierają praktycznie w ogóle tłuszczów (z wyjątkiem orzechów i awokado). Są bogate przede wszystkim w witaminę C (porzeczki, truskawki, kiwi, mango, melon, owoce cytrusowe) oraz beta-karoten (morele, mango, melony, mandarynki, wiśnie, czereśnie). Owoce są głównie niskokaloryczne, z wyjątkiem winogron, daktyli, bananów, awokado.

Warzywa i owoce są bezcenne ze względu na obecność FLAWONOIDÓW, które są zawarte m.in. w grejpfrutach, pomidorach, brokułach, papryce, sałacie. Mają pozytywny wpływ na organizm, gdyż redukują wolne rodniki oraz mają działanie przeciwwirusowe, antyalergiczne, przeciwzapalne, antynowotworowe, wzmacniają odporność, mają pozytywny wpływ na serce oraz odtruwają organizm z toksyn.

Kolejną ważną grupą związków są ANTYOKSYDANTY, do których zaliczamy witaminy C, E, beta-karoten, a także pierwiastki cynk, selen, miedź. Redukują one wolne rodniki, opóźniają proces starzenia, mają działanie przeciwmiażdżycowe, przeciwzapalne oraz zapobiegają rozwojowi zaćmy starczej, reumatoidalnemu zapaleniu stawów oraz chronią przed udarem mózgu.

Bardzo duże znaczenie dla naszego odżywiania ma również błonnik pokarmowy zawarty w owocach i warzywach. W zależności od jego składu i właściwości ma on zdolność do regulowania poziomu cholesterolu, zmniejsza ryzyko zachorowania na raka jelita grubego, przyspiesza perystaltykę jelit, pomaga w usuwaniu toksyn. Należy jednak pamiętać, że przetwarzanie owoców i warzyw może być przyczyną częściowego lub całkowitego usunięcia tego dobroczynnego składnika. Ogólnie procesy przetwarzania kojarzą się ze stratą niektórych składników. Jednak nie jest to do końca całkowicie prawdziwe. Zwiększenie stopnia rozdrobnienia oraz podwyższona temperatura zwiększają przyswajalność wielu związków np. karotenoidów. Również podczas ogrzewania może wzrastać zdolność antyoksydacyjna niektórych związków. Najlepszym jego źródłem w diecie są nasiona roślin strączkowych, kasze, makarony, ryż, pieczywo. Zwiększoną podaż błonnika w diecie poleca się w profilaktyce chorób schorzenia układu pokarmowego. Błonnik reguluje przemianę materii, tworzy korzystną mikroflorę jelitową, zapobiega otyłości, daje uczucie sytości, dzięki czemu zje się mniejsze porcje produktów i potraw. Warzywa bogate w błonnik to głównie bób, zielony groszek, buraki, rzepa, warzywa kapustne, a owoce bogate w błonnik to jeżyny, maliny, morele, figi.

Warzywa i owoce wykazują działanie alkalizujące, ponieważ zawierają znaczne ilości składników mineralnych o działaniu zasadotwórczym, tj. potas, wapń, sód i magnez. W ten sposób przeciwdziałają zakwaszaniu organizmu, którego objawami są m.in. stałe zmęczenie, bóle głowy, utrata apetytu, zła cera, starczy wygląd, apatia, gorsze wykorzystanie składników odżywczych z pożywienia. Wymienione składniki mineralne odgrywają jeszcze inne ważne funkcje dla organizmu. Potas przeciwdziała rozwojowi nadciśnienia i warunkuje skurcze serca, wapń jest materiałem budulcowym kości i zębów, sód odpowiada za utrzymanie ciśnienia w tkankach, a magnez warunkuje skurcze mięśni.

Należy podkreślić, że wielu owocom i warzywom przypisywane jest działanie przeciwnowotworowe. Zaliczamy do nich głównie pomidory, czosnek, brokuły i inne warzywa z rodziny krzyżowych, owoce cytrusowe, warzywa z rodziny baldaszkowatych: marchew, seler czy pasternak. Istotne jest jednak to, że poszczególne gatunki owoców i warzyw wykazują różną efektywność w zapobieganiu nowotworom poszczególnych narządów, co zależy od rodzaju czynnych substancji zawartych w poszczególnych produktach. Za jeden z przykładów może posłużyć nam likopen zawarty w pomidorach. Składnik ten zmniejsza ryzyko nowotworu prostaty u mężczyzn jedzących tygodniowo 10 lub więcej razy przetwory pomidorowe, zmniejsza również ryzyko nowotworów szyjki macicy. Likopen z przetworów pomidorowych, np. keczupu, jest znacznie lepiej przyswajalny niż ze świeżych pomidorów. Największy wpływ na poziom likopenu we krwi ma sos pomidorowy. Owoce żurawiny zawierają substancje zapobiegające zakażeniom pęcherza i dróg moczowych. Natomiast owoce aronii obniżają ciśnienie krwi, zwiększają odporność immunologiczną, pomagają w zwalczaniu infekcji oraz zaburzeń przewodu pokarmowego. Czosnek ma działanie przeciwnowotworowe, przeciwbakteryjne, obniżające ciśnienie krwi i poziom złego cholesterolu.

Ponadto owoce i warzywa zawierają dużą ilość cennych składników odżywczych i niewątpliwie przypisuje się im duży wpływ na prawidłowe funkcjonowanie organizmu człowieka. Od dawna wiemy, że produkty roślinne mają działanie regulujące funkcje naszego organizmu, jak np. suszone śliwki w regulacji czynności przewodu pokarmowego. Ponadto liczne obserwacje i badania dowodzą, że niskotłuszczowa dieta bogata w warzywa i owoce może znacznie zmniejszyć ryzyko chorób układu krążenia.

Nie wahajmy się więc sięgać po warzywa i owoce, skoro tak dobrze wpływają na nasz organizm, dają tyle dobrego, bo chyba właśnie o to nam chodzi w życiu, żeby czuć się dobrze i wyglądać dobrze.

13 sierpnia 2015 roku na Starym Rynku w Poznaniu, w Sali Muzeum Archeologicznego odbyła się XV edycja Konkursu Nasze Kulinarne Dziedzictwo – Smaki Regionów. Był to wojewódzki finał konkursu na najlepszy regionalny produkt żywnościowy oraz na najlepsze danie i potrawę regionalną i lokalną. Z uwagi na bardzo dużą liczbę zgłoszeń, do finałów regionalnych zakwalifikowano produkty, których karty były poprawnie wypełnione, udowodniono powiązanie z regionem i specyficzny charakter produktu. Ostatecznie do konkursu na najlepszy regionalny produkt żywnościowy 2015 zakwalifikowano 48 produktów, a o nominację do nagrody PERŁA razem z nagrodzonymi produktami     w tej edycji ubiegało się 7 produktów nagrodzonych w latach wcześniejszych.

Organizatorami konkursu była Polska Izba Produktu Regionalnego i Lokalnego oraz Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego, a współorganizatorem Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Poznaniu.

Tradycyjnie już od wielu lat do konkursu zgłaszane są produkty z powiatu tureckiego. Do tegorocznego finału konkursu spośród zgłoszonych produktów zakwalifikowano:

nalewkę sołtysowej w wykonaniu Pani Iwony Darabasz, ser naturalny wiejski sporządzony przez Panią Marzenę Gorgolewską, chleb wiejski na zakwasie upieczony przez Panią Urszulę Banasiak oraz baleron wiejski wędzony Pana Józefa Jadczaka.

Do Nagrody PERŁA 2015 rok zgłoszono nagrodzoną w roku 2011 szynkę wiejską wędzoną przygotowaną również przez Pana Józefa Jadczaka.

Piętnasta edycja konkursu zakończyła się wielkim sukcesem dla uczestników powiatu tureckiego. Pierwsze nagrody w kategorii produkty pochodzenia zwierzęcego otrzymał ser naturalny wiejski Pani Marzeny Gorgolewskiej oraz baleron wiejski wędzony Pana Józefa Jadczaka, natomiast nagroda w kategorii produkty pochodzenia roślinnego trafiła do Pani Urszuli Banasiak za chleb wiejski na zakwasie. Ponadto wyróżnienie w kategorii nalewek i napojów otrzymała nalewka sołtysowej Pani Iwony Darabasz.

Bardzo serdecznie gratulujemy laureatom i życzymy dalszych sukcesów w promowaniu dziedzictwa kulinarnego naszego regionu.

Aneta Gadomska, ZD Turek

foto: Aneta Gadomska