25 lipca 2019

Kolski fajans – historia ceramiki ręcznie malowanej

Opracowanie: Anna Stanisławska
  • wielkość czcionki Zmniejsz czcionkę Zmniejsz czcionkę Powiększ czcionkę Powiększ czcionkę
  • PDF
  • Wydrukuj
  • Email
  • Galeria
Oceń ten artykuł
(5 głosów)

„Kolski fajans” to określenie związane kulturowo z miastem Koło w powiecie kolskim, choć sam termin „fajans” jest pochodzenia włoskiego i wywodzi się z miasta Faenza, gdzie po raz pierwszy zaczęto wytwarzać ceramikę o szkliwie ołowiowo-cynowym. Fajans to materiał bliski porcelanie, ale dużo cięższy i grubszy, przez co tańszy i łatwiejszy do nabycia przez większość warstw społecznych. Od XVII wieku fajansami zaczęto nazywać wyroby pochodzące z innych krajów Europy.

Od 1892 roku datuje się początki przemysłowej produkcji takiej ceramiki właśnie w Kole, kiedy to kolski przedsiębiorca Józef Freudenreich zakupił dom fabryczny zlokalizowany przy Trakcie Warszawskim. Już dwa lata po podpisaniu umowy Zakład Fabryczny posiadał na wyposażeniu 3 piece do wypalania gliny, 20 warsztatów i zatrudniał 31 osób, a po trzech latach wykonywana ceramika była już tak dopracowana i posiadała bardzo wysoką jakość, że została zaprezentowana w Warszawie na krajowej wystawie fajansu.

W pierwszych latach produkowano tu głównie naczynia stołowe zdobione drobną dekoracją plastyczną lub nadrukami. Wyroby barwiono kolorowymi szkliwami o nazwie „majoliki”. Kiedy w 1880 roku fabrykę przejął syn Józefa – August, fabryka tak prężnie się rozwinęła, że w asortymencie było już ponad 900 wzorów oferowanych w kilku wariantach dekoracyjnych. Oprócz przyborów stołowych produkowano też zestawy sanitarne i przedmioty dekoracyjne. W zdobnictwie obok stosowanego wcześniej reliefu (płaskorzeźby) pojawiły się kalkomanie i ażury.

Od 1904 roku fabryką zarządzali wnukowie Józefa Freudenreicha, Stefan i Czesław, a nowatorskie zdobienia wykonywały córki Czesława, Krystyna i Irena. W tym czasie do fabryki sprowadzono wybitnych specjalistów z zakresu ceramiki, wśród których znalazł się Zygmunt Błaszczyk, absolwent Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego.

Rozwój fabryki fajansu został przerwany wybuchem drugiej wojny światowej, a Czesław i jego córka Krystyna zostali aresztowani i rozstrzelani przez Niemców. Podczas okupacji wojennej zakład został niemalże zniszczony, choć wypalano w nim naczynia na potrzeby armii niemieckiej. Po odbudowaniu po wojnie znalazł się pod przymusową administracją państwową podporządkowaną Zjednoczeniu Przemysłu Ceramiki Technicznej i Szlachetnej w Radomiu. Od 1950 do 1961 roku działał jako samodzielny podmiot pod nazwą Zakład Fajansu „Koło” w Kole. W 1962 roku powstało przedsiębiorstwo produkujące ceramikę sanitarną. W 1963 roku zakłady połączyły się tworząc ,,Zakłady Ceramiki Koło”. Od 1974 roku kolska fajansarnia została połączona z Włocławskimi Zakładami Ceramiki Stołowej.

Ogromny wkład w zdobienia wyrobów ceramicznych miała pani Helena Majewska, która od 1956 roku wprowadziła dekoracje ze wzorami kwiatowymi. W fabrycznej wzorcowni uwagę zwracały też prace Marii Zawielak-Hadaczek, której projekty zdobnicze utrzymywane były w tonacjach kobaltu.

Produkcja wyrobów fajansowych opierała się głównie na pracy ręcznej, a zdobienia kolskich naczyń nawiązywały do folkloru wzbogaconego inwencją twórczą zatrudnionych w fabryce malarek. Cały asortyment dekoracyjny i użytkowy uznawany był za rękodzieło artystyczne.

Obecnie „kolski fajans” uznawany jest za dziedzictwo kulturowe powiatu kolskiego i ma wartość kolekcjonerską. Kobaltowe i różnokolorowe ażurowe talerze można znaleźć w niejednym mieszkaniu starszej gospodyni. Przepiękne półmiski, talerze, wazy, owocarki i świeczniki można podziwiać również na ekspozycji, która mieści się na poddaszu ratusza miejskiego w Kole, na którą serdecznie zapraszam. Przedstawiono tam ceramikę produkowaną w okresie zarządzania fabryką przez rodzinę Freudenreichów – od 1842 do 1939 roku, z czasów okupacji hitlerowskiej – od 1939 do 1945 roku oraz z czasów powojennych.

Źródło informacji:

W artykule wykorzystano opisy i zdjęcia z wystawy stałej pt. „Fajans kolski – formy, dekoracje, techniki zdobnicze” mieszczącej się na poddaszu ratusza kolskiego.

Czytany 123 razy Ostatnio zmieniany 01 sierpnia 2019

Email Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie obsługi JavaScript.